BAZA WIEDZY / TECHNIKI SZLACHETNE
Fotografia może być szybkim obrazem, ale może być też powolnym procesem: pracą z papierem, światłem, wodą, pigmentem, solami metali, czasem i przypadkiem.
Fotografia jako proces, nie tylko rezultat
Fotograficzne techniki szlachetne i alternatywne to grupa dawnych oraz współcześnie praktykowanych procesów, w których obraz nie jest tylko wydrukiem fotografii, ale materialnym śladem działania światła. Odbitka powstaje ręcznie — przez przygotowanie podłoża, nałożenie roztworu światłoczułego, kontakt z negatywem lub przedmiotem, naświetlanie, płukanie, utrwalanie, tonowanie albo kolejne warstwy pracy.
Niektóre z tych technik mają swoje początki w pierwszych dekadach historii fotografii. Inne były odpowiedzią na potrzebę większej trwałości obrazu, lepszej szczegółowości, bardziej malarskiego efektu albo możliwości powielania fotografii. Łączy je jedno: obraz nie jest oderwany od materiału.
Papier, szkło, metal, pigment, białko, sól, żelazo, srebro, platyna czy guma arabska stają się częścią opowieści. Dlatego dwie odbitki wykonane z tego samego negatywu nigdy nie są identyczne. Każda zachowuje ślady pracy: nierówną krawędź, delikatną plamę, zmianę tonu, intensywność światła, fakturę papieru.
01
Materiał
Odbitka powstaje na papierze, szkle, metalu, tkaninie albo innym podłożu. Nośnik nie jest neutralny — wpływa na ton, fakturę i charakter obrazu.
02
Światło
Większość procesów wykorzystuje światło jako siłę sprawczą. To ono zmienia chemię, utrwala ślad przedmiotu, negatywu albo gestu fotografa.
03
Czas
Techniki szlachetne wymagają prób, oczekiwania, płukania, suszenia i często powrotu do tej samej odbitki w kolejnych warstwach.
01 / KRÓTKA MAPA TECHNIK
Od soli i srebra po pigment, żelazo i platynę
Do fotograficznych technik szlachetnych i alternatywnych zalicza się wiele procesów. Część z nich opiera się na związkach srebra, inne na żelazie, platynie, pigmentach albo substancjach organicznych.
PAPIER SOLNY / KALOTYPIA
Papier solny należy do najwcześniejszych pozytywowych technik fotograficznych na papierze. Obraz powstaje dzięki reakcji soli i azotanu srebra, a odbitka ma miękką, matową strukturę.
_(40667104622).jpg)
ALBUMINA
Papier albuminowy wykorzystuje białko jajka jako warstwę wiążącą sole srebra na powierzchni papieru. W XIX wieku stał się jednym z najważniejszych procesów fotograficznych, szczególnie w portrecie i fotografii podróżniczej.
Cyjanotypia daje charakterystyczny niebieski obraz oparty na związkach żelaza. Była używana zarówno w fotografii, jak i w dokumentacji technicznej, a dziś jest jedną z najczęściej praktykowanych technik alternatywnych.
Guma chromianowa pozwala tworzyć obrazy z pigmentu i gumy arabskiej. Jej siłą jest warstwowość, możliwość pracy kolorem i gestem oraz efekt zbliżony do malarstwa.
Van Dyke brown daje brązowe odbitki o ciepłej tonacji. Jest procesem kontaktowym, stosunkowo prostym w praktyce, ale wymagającym uważności przy papierze, świetle i płukaniu.
Platynotypia i palladotypia należą do najbardziej cenionych procesów ze względu na trwałość, subtelne przejścia tonalne i matową głębię obrazu.
Dagerotypia, ambrotypia i techniki mokrego kolodionu przypominają, że fotografia od początku była nie tylko obrazem na papierze, ale także obiektem: metalową płytką, szkłem, powierzchnią odbijającą światło.
02 / LUDZIE I OBRAZY
Kto tworzył techniki, a kto opowiadał nimi o świecie?
Historia fotografii to nie tylko historia wynalazków. To także historia ludzi, którzy używali procesów fotograficznych do patrzenia na świat.
Jedni opracowywali receptury, badali chemię światłoczułych związków, poprawiali trwałość odbitek i szukali sposobów powielania obrazu. Inni wykorzystywali te techniki do portretowania ludzi, dokumentowania podróży, miast, rodzin, pracy, nauki, wypraw, przemian społecznych i codzienności.
Dlatego przy każdej technice warto pytać podwójnie: kto ją stworzył i kto nadał jej znaczenie obrazem.
03 / PRZYKŁADY
Jedna historia techniki, wiele sposobów patrzenia
William Henry Fox Talbot nie jest ważny wyłącznie dlatego, że pracował nad procesem negatywowo-pozytywowym. Ważne jest też to, że jego sposób myślenia otworzył drogę do powielania obrazów na papierze.
Anna Atkins nie jest tylko nazwiskiem przy cyjanotypii. Jej prace pokazały, że technika może służyć nauce, klasyfikacji roślin i tworzeniu książki obrazowej.
Fotografowie korzystający z papieru albuminowego nie tylko wykonywali portrety. Współtworzyli ogromny wizualny obieg XIX wieku: karty wizytowe, albumy rodzinne, widoki miast, fotografie podróżnicze i dokumentacje zabytków.
CIEKAWOSTKA
Ile jajek potrzeba, żeby zobaczyć XIX wiek?
Dziś papier albuminowy kojarzy się z elegancką, lekko błyszczącą odbitką. W XIX wieku stał jednak za nim ogromny przemysł.
Aby uzyskać charakterystyczną powierzchnię papieru albuminowego, papier pokrywano białkiem jajka. W największych wytwórniach zużywano ogromne ilości jaj. W historii tej techniki często przywołuje się informację, że największy producent papieru fotograficznego w Dreźnie miał zużywać nawet około 60 tysięcy jaj dziennie.
To jedna z tych liczb, które pozwalają inaczej zobaczyć historię fotografii. Za portretem w albumie rodzinnym albo widokiem z podróży stały nie tylko aparat, papier i srebro, ale także fabryki, pracownice rozdzielające białka od żółtek, handel surowcami, rzemiosło papiernicze i globalny rynek obrazów.
04 / DLACZEGO WRACAMY DO TYCH PROCESÓW?
Uważność zamiast natychmiastowości
Techniki szlachetne nie są próbą ucieczki od współczesności. Są raczej sposobem na odzyskanie uważności w świecie nadmiaru obrazów.
Praca z dawnymi procesami uczy, że fotografia nie musi być natychmiastowa. Może wymagać przygotowania, prób, błędów i cierpliwości. Może być doświadczeniem fizycznym: dotknięciem papieru, obserwacją zmiany koloru w wodzie, pracą z negatywem, suszeniem odbitki, wyborem odpowiedniego światła.
Dla Fundacji Szlachetne Światło techniki szlachetne są językiem edukacji, sztuki i pamięci. Pozwalają mówić o historii fotografii, ale też o współczesnym doświadczeniu obrazu. Łączą rzemiosło z opowieścią, warsztat z wystawą, archiwum z twórczym eksperymentem.
BAZA WIEDZY FUNDACJI
To początek cyklu o technikach fotograficznych.
W kolejnych wpisach opiszemy osobno wybrane procesy: ich historię, osoby związane z ich powstaniem, fotografów, którzy z nich korzystali, przykłady historycznych prac i ciekawostki technologiczne.
ŹRÓDŁA I ILUSTRACJE
Źródła wykorzystane w tym wpisie
- Anna Atkins, Dictyota dichotoma, cyjanotypia, 1843–1853 — Wikimedia Commons / NYPL.
- William Henry Fox Talbot, The Open Door — Wikimedia Commons.
- J. Gurney & Son, portret Charlesa Dickensa, albumen print carte-de-visite, ok. 1867 — Library of Congress / Wikimedia Commons.
- Louis Daguerre, Boulevard du Temple, 1838 — Wikimedia Commons.
- Edward Steichen, Auguste Rodin, 1902, platinum print — Philadelphia Museum of Art / Wikimedia Commons.
- AlternativePhotography.com — indeks i opis procesów alternatywnych.
- NYPL — przewodnik po procesach fotograficznych.
- James M. Reilly, The Albumen & Salted Paper Book — opracowanie dotyczące papieru albuminowego i solnego.
Ilustracje wykorzystane we wpisie pochodzą z publicznych kolekcji cyfrowych i Wikimedia Commons. Przed publikacją warto sprawdzić szczegółowe warunki użycia każdego pliku na stronie źródłowej. Docelowo część ilustracji zostanie zastąpiona własnymi zdjęciami z pracowni Fundacji Szlachetne Światło.
