BAZA WIEDZY / TECHNIKI SZLACHETNE
Papier albuminowy to jedna z tych technik, które pokazują, że historia fotografii nie jest tylko historią aparatów. To także historia papieru, białka jajka, srebra, fabryk, portretów, albumów rodzinnych i masowego obiegu obrazów.
Fotografia na papierze, która podbiła XIX wiek
Odbitka albuminowa, nazywana też albumen print albo albumen silver print, była jedną z najważniejszych pozytywowych technik fotograficznych XIX wieku. Jej powierzchnia była gładsza i bardziej błyszcząca niż w przypadku wcześniejszego papieru solnego, a obraz mógł być bardziej szczegółowy i kontrastowy.
W najprostszym ujęciu papier albuminowy powstawał przez pokrycie papieru warstwą białka jajka wymieszanego z solą. Po wyschnięciu papier uczulano azotanem srebra. W kontakcie z negatywem i pod wpływem światła tworzył się obraz srebrowy.
To była technika kontaktowa: negatyw musiał mieć taki sam rozmiar jak odbitka. Obraz nie był powiększany optycznie, tylko „odciskany” światłem przez negatyw bezpośrednio na przygotowanym papierze.
01
Białko
Albumina z białka jajka tworzyła cienką warstwę na powierzchni papieru. Dzięki temu obraz nie wnikał tak głęboko w strukturę włókien, tylko osadzał się bliżej powierzchni.
02
Srebro
Po uczuleniu azotanem srebra papier reagował na światło. W miejscach, gdzie światło przechodziło przez negatyw, stopniowo powstawał obraz.
03
Światło
Albumina należy do procesów typu printing-out. Obraz pojawiał się podczas naświetlania, bez klasycznego wywoływania chemicznego.
01 / JAK DZIAŁA PROCES
Od jajka do obrazu
Przygotowanie papieru albuminowego zaczynało się od warstwy białkowej. Papier pokrywano roztworem albuminy, czyli białka jajka, zwykle z dodatkiem soli. Po wyschnięciu papier miał delikatnie błyszczącą, zamkniętą powierzchnię.
Następnie papier uczulano w roztworze azotanu srebra. Sól obecna w warstwie albuminowej reagowała ze srebrem, tworząc światłoczułe związki srebra. Po wyschnięciu papier nadawał się do kopiowania pod negatywem.
Negatyw układano bezpośrednio na papierze w ramie kopiowej i wystawiano na działanie światła. Obraz pojawiał się stopniowo, dlatego fotograf mógł kontrolować przebieg naświetlania. Po uzyskaniu odpowiedniego tonu odbitkę płukano, często tonowano, utrwalano i ponownie płukano.
Efekt był bardziej precyzyjny i wizualnie atrakcyjny niż w wielu wcześniejszych procesach papierowych: odbitka miała wyraźniejszy detal, głębsze cienie i charakterystyczny połysk.
_(40667104622).jpg)
02 / OBIEG OBRAZÓW
Carte-de-visite: mały format, wielka rewolucja
Jednym z najważniejszych zastosowań papieru albuminowego były cartes-de-visite — niewielkie portrety fotograficzne naklejane na kartoniki. Można je było zamawiać, wymieniać, kolekcjonować i wkładać do albumów.
Dzięki albuminie fotografia stała się bardziej dostępna i powtarzalna. Portret przestał być wyłącznie luksusowym obiektem, a zaczął krążyć jako obraz rodzinny, towarzyski, pamiątkowy i społeczny.
Albumy z portretami krewnych, znanych pisarzy, aktorów, polityków czy wojskowych stały się częścią kultury wizualnej drugiej połowy XIX wieku.
03 / PODRÓŻE I DOKUMENTACJA
Świat w albumach
Papier albuminowy był używany nie tylko w portrecie. Bardzo szybko stał się podstawowym medium fotografii podróżniczej, architektonicznej i dokumentacyjnej. Widoki miast, zabytków, ruin, krajobrazów i miejsc uznawanych za egzotyczne trafiały do albumów, bibliotek, kolekcji prywatnych i instytucjonalnych.
Fotografie albuminowe współtworzyły wyobrażenia o świecie. Pokazywały miejsca, do których większość odbiorców nigdy nie dotarła, ale oglądała je w formie odbitki: w albumie, tece, księgarni, salonie albo muzeum.
CIEKAWOSTKA
60 tysięcy jaj dziennie?
Albumina brzmi dziś jak kameralna technika pracowniana. W XIX wieku była jednak częścią ogromnego przemysłu fotograficznego.
Do produkcji papieru albuminowego potrzebne były białka jaj. W historii tej techniki często przywołuje się informację, że największa drezdeńska fabryka papieru albuminowego mogła zużywać nawet około 60 tysięcy jaj dziennie.
Ta liczba dobrze pokazuje skalę zjawiska. Za delikatną odbitką w albumie rodzinnym stał nie tylko fotograf i aparat, ale też przemysł papierniczy, chemiczny, praca ręczna i codzienna produkcja materiałów fotograficznych.
04 / PORTRET I SZTUKA
Nie tylko dokument
Choć papier albuminowy kojarzy się z masową fotografią XIX wieku, był także medium artystycznym. Fotografowie wykorzystywali go do portretów, scen alegorycznych, studiów postaci i obrazów o wyraźnie autorskim charakterze.
Dobrym przykładem jest Julia Margaret Cameron, która pracowała z portretem w sposób daleki od chłodnej dokumentacji. Jej fotografie są miękkie, skupione, często teatralne i pełne napięcia między podobieństwem a wyobrażeniem.
05 / OBRAZ RĘCZNIE KOLOROWANY
Albumina i kolor
Odbitki albuminowe często funkcjonowały jako obrazy czarno-białe lub brązowawe, ale bywały też ręcznie kolorowane. Kolor dodawany pędzlem zmieniał odbitkę w obiekt na pograniczu fotografii, grafiki i malarstwa.
W XIX wieku ręczne kolorowanie było sposobem na zwiększenie atrakcyjności fotografii, ale też na dostosowanie obrazu do oczekiwań odbiorców. Szczególnie często spotykamy je w fotografii portretowej, etnograficznej, podróżniczej i pamiątkowej.
06 / DLACZEGO TO WAŻNE DZIŚ?
Materialna historia obrazu
Papier albuminowy przypomina, że fotografia od początku była czymś więcej niż obrazem. Była przedmiotem, technologią, rzemiosłem, przemysłem i społecznym obiegiem.
Patrząc na odbitkę albuminową, warto zwrócić uwagę nie tylko na przedstawioną scenę, ale też na jej powierzchnię: połysk, zmianę tonu, delikatne spękania, ślady montażu na kartonie, opis atelier, podpisy i ślady użytkowania.
Dla współczesnej pracy z technikami szlachetnymi albumina jest ważna również dlatego, że pokazuje napięcie między ręcznym procesem a powielaniem obrazu. Z jednej strony każda odbitka ma swój materialny charakter. Z drugiej — to właśnie takie procesy umożliwiły masowy obieg fotografii w XIX wieku.
BAZA WIEDZY FUNDACJI
Kolejny proces: papier solny
W następnym wpisie cofniemy się do wcześniejszej techniki papierowej: papieru solnego, z którego wyrasta historia fotografii negatywowo-pozytywowej na papierze.
ŹRÓDŁA I ILUSTRACJE
Źródła wykorzystane w tym wpisie
- James M. Reilly, The Albumen & Salted Paper Book — opracowanie dotyczące historii i praktyki papieru albuminowego oraz solnego.
- AlternativePhotography.com — opis procesu albuminowego i innych technik alternatywnych.
- Getty Conservation Institute, Atlas of Analytical Signatures of Photographic Processes: Albumen — opis procesu i jego znaczenia w historii fotografii.
- NYPL, przewodnik po procesach fotograficznych — podstawowe informacje identyfikacyjne dotyczące odbitek albuminowych i innych technik.
- J. Gurney & Son, portret Charlesa Dickensa, ok. 1867 — Library of Congress / Wikimedia Commons.
- Félix Bonfils, Judicial Gate, Jerusalem, ok. 1865–1885 — Cornell University Library / Wikimedia Commons.
- Julia Margaret Cameron, The Astronomer — Wikimedia Commons / Royal Photographic Society.
- Felice Beato, Musical Party, 1868 — National Gallery of Art / Wikimedia Commons.
Ilustracje wykorzystane we wpisie pochodzą z publicznych kolekcji cyfrowych i Wikimedia Commons. Przed publikacją warto sprawdzić szczegółowe warunki użycia każdego pliku na stronie źródłowej. Docelowo część ilustracji może zostać zastąpiona własnymi zdjęciami z pracowni Fundacji Szlachetne Światło.
