Jak wykonać fotografię w ciepłych brązach na ręcznie uczulanym papierze? Poznaj historię brązu Van Dyke i przejdź przez kolejne etapy powstawania odbitki — od przygotowania roztworu po końcowe płukanie i suszenie.

W brązie Van Dyke fotografia nabiera charakteru już na etapie przygotowania papieru. Ruch pędzla wyznacza granice obrazu, faktura podłoża staje się częścią zdjęcia, a ostateczny odcień poznajemy dopiero po zakończeniu obróbki. To technika, w której równie ważne jak samo fotografowanie jest wykonanie odbitki.

Poniżej przedstawiamy podstawowy sposób pracy, zilustrowany fotografiami z pracowni Fundacji Szlachetne Światło. Podane parametry są propozycją do własnych prób, a nie zapisem ustawień użytych przy fotografowanej odbitce.

Krótka historia brązu Van Dyke

Początki techniki wiążą się z badaniami Johna Herschela nad procesami żelazowo-srebrowymi z 1842 roku. Pod koniec XIX wieku rozwijano kolejne sposoby otrzymywania brązowych odbitek; ważnym etapem był patent firmy Arndt und Troost z 1895 roku. Współczesna receptura należy do tej rodziny procesów. [1]

Nazwę Van Dyke Brown często łączy się z brązami znanymi z malarstwa Antoona van Dycka. Nie oznacza to jednak, że malarz wynalazł tę technikę. Sama nazwa upowszechniła się później, a jej pochodzenie nie jest całkowicie rozstrzygnięte. [1]

Na czym polega ta technika?

Papier pokrywamy roztworem zawierającym cytrynian amonowo-żelazowy(III), kwas winowy i azotan srebra. Światło zmienia stan utlenienia żelaza, co umożliwia powstanie obrazu z drobno rozproszonego metalicznego srebra. Brąz nie jest więc farbą ani pigmentem dodanym do papieru. [1]

To kopiowanie stykowe: negatyw leży bezpośrednio na uczulonym arkuszu, a obraz ma jego wielkość. Naświetlamy światłem UV. Choć sposób pracy przypomina cyjanotypię, obecność srebra oznacza konieczność utrwalania. Van Dyke nie jest też tym samym co kallitypia, która w typowej współczesnej recepturze wykorzystuje szczawian żelaza(III) i osobny wywoływacz. [1, 3]

Co przygotować?

• Papier odporny na dłuższe moczenie.
• Roztwór światłoczuły do brązu Van Dyke.
• Miękki pędzel bez metalowej skuwki lub szklaną bagietkę do powlekania.
• Negatyw wielkości planowanego obrazu.
• Kopioramę albo zestaw zapewniający równomierny docisk pod szkłem.
• Źródło UV oraz minutnik.
• Pipetę lub strzykawkę, naczynka i opisane kuwety.
• Wodę, kwas cytrynowy, tiosiarczan sodu i paski do pomiaru pH.
• Rękawice i okulary ochronne. [2, 5]

Bezpieczeństwo: pracuj przy osłoniętym świetle bez UV, z dala od żywności. Sprawdź karty charakterystyki odczynników. Azotan srebra może uszkodzić skórę i oczy; plamy nie są jego jedynym zagrożeniem. Osłoń lampę UV. Zużyte kąpiele zawierające srebro zbieraj do opisanych pojemników i przekazuj do właściwego odbioru odpadów chemicznych. [5]

Przygotowanie roztworu światłoczułego

Możesz użyć gotowego preparatu. Jeżeli chcesz przygotować go samodzielnie, poniżej znajdziesz recepturę opisaną przez Wynna White’a. Każdy składnik rozpuść osobno. [3]

Roztwór	Odczynnik	Woda destylowana
A	9 g cytrynianu amonowo-żelazowego(III)	33 ml
B	1,5 g kwasu winowego	33 ml
C	3,8 g azotanu srebra	33 ml

Połącz roztwory A i B, a następnie powoli dodawaj C, stale mieszając. Przelej do opisanej butelki z ciemnego szkła i odstaw w ciemności na kilka dni. [3]

To receptura z trzema porcjami po 33 ml wody; nie oznacza dokładnie 100 ml gotowego roztworu. Nie zamieniaj kwasu winowego na cytrynowy używany później do kąpieli. [3]

1. Wybierz i przygotuj papier

Na fotografiach widać blok akwarelowy Canson Graduate 250 g/m². Jest to przykład papieru użytego w tej próbie, a nie gwarancja jednakowego rezultatu na każdym podłożu. O zachowaniu roztworu decydują również zaklejenie, chłonność i dodatki obecne w papierze. [7]

Wytnij arkusz z marginesem pozwalającym bezpiecznie chwytać odbitkę. Na odwrocie zanotuj nazwę papieru i oznaczenie próby. Przy zmianie podłoża sprawdź równomierność powłoki, czystość jasnych partii oraz wytrzymałość na moczenie. Zbyt chłonny papier potrafi utrudnić usunięcie pozostałości chemii. [7]

2. Nałóż cienką i równą warstwę

Ułóż papier na czystym, płaskim podłożu. Odmierz niewielką porcję preparatu do osobnego naczynka. Rozprowadź go zdecydowanymi ruchami w obrębie planowanego obrazu. Powierzchnia powinna być równomiernie zwilżona; usuń kałuże i nie szoruj pędzlem warstwy, która zaczyna wysychać. Pozostaw czysty margines. [4]

Do tej techniki przeznacz osobny pędzel i czyste kuwety. Zanieczyszczenia pozostałe po innych procesach, zwłaszcza cyjanotypii, mogą osłabić obraz. Resztek z naczynka roboczego nie wlewaj do butelki z zapasem preparatu. [5]

3. Wysusz papier przed kontaktem z negatywem

Pozostaw arkusz do wyschnięcia w ciemności lub przy bezpiecznym oświetleniu. Nie dociskaj folii do mokrej warstwy. Wilgotna powłoka zwiększa ryzyko smug i przyklejenia negatywu. Do porównywalnych prób zachowuj podobne warunki suszenia. [7]

4. Ułóż negatyw i zapewnij dobry docisk

Możesz wykorzystać negatyw analogowy albo wydruk na przezroczystej folii przeznaczonej do Twojej drukarki. W drugim przypadku przygotuj obraz negatywowy oraz odbicie lustrzane, aby po przyłożeniu strony z nadrukiem do papieru otrzymać właściwy kierunek obrazu. Przed naświetleniem sprawdź orientację na charakterystycznym szczególe. [4, 5]

W kopioramie warstwa obrazowa negatywu powinna przylegać do suchej, uczulonej powierzchni. Szczelina pomiędzy nimi powoduje utratę ostrości. Unieruchom cały zestaw: przesunięcie w trakcie ekspozycji może dać podwójny kontur. [4]

5. Dobierz naświetlanie próbą paskową

Nie ma jednego czasu właściwego dla każdej lampy i każdego negatywu. Znaczenie mają moc i odległość źródła UV, gęstość negatywu, papier oraz przygotowanie warstwy. Nie przenoś automatycznie czasu sprawdzonego w cyjanotypii. [7]

Na początek można wykonać próbę obejmującą przykładowo 1, 2, 4 i 8 minut. Są to punkty testowe, nie zalecana ekspozycja dla każdej lampy. Wybierz fragment obejmujący jasne i ciemne partie zdjęcia. Jeśli wszystkie pola są za jasne albo za ciemne, przesuń zakres kolejnej próby.

Podczas naświetlania pojawia się widoczny obraz, ale jeszcze nie ma wyglądu gotowej odbitki. Próbę przeprowadź przez wszystkie kąpiele i wysusz przed oceną. Jeżeli nie udaje się uzyskać jednocześnie czytelnych świateł i głębokich cieni, sprawdź kontrast negatywu. Dalsze naświetlanie nie naprawi każdego niedopasowania. [5]

6. Wypłucz pozostałości roztworu

Po naświetleniu zdejmij negatyw i zanurz papier w pierwszej kąpieli wodnej. Delikatnie kołysz kuwetą, aby ciecz docierała do całej powierzchni. Kąpiel usuwa rozpuszczalne pozostałości chemii; nie jest utrwalaczem. [2]

Praktyczny wariant opisany przez Christinę Z. Anderson obejmuje dwie kolejne kąpiele w lekko zakwaszonej wodzie, każda po około 2,5 minuty. Do zakwaszania używa się kwasu cytrynowego; w tym wariancie pH wynosi około 4. Sprawdź je paskiem lub miernikiem, ponieważ ta sama ilość kwasu nie daje jednakowego efektu w każdej wodzie. Druga kąpiel powinna być świeża. [6]

Jeśli w światłach pozostaje żółte zabarwienie, nie traktuj upływu czasu jako potwierdzenia skutecznego oczyszczenia. Sprawdź świeżość kąpieli, pH i zachowanie papieru. Staranna obróbka ma znaczenie dla późniejszej trwałości obrazu. [2]

7. Utrwal w słabym roztworze tiosiarczanu

Dla opisanej wyżej obróbki punktem wyjścia jest 5% roztwór tiosiarczanu sodu i około 2 minut utrwalania. Do przygotowania 1 litra użyj 50 g tiosiarczanu sodu pięciowodnego, rozpuść w mniejszej porcji wody, a następnie dopełnij do 1 litra. Delikatnie poruszaj kuwetą. Jest to jeden z wariantów procesu; nie przenoś jego czasu na inne stężenia i preparaty. [6]

Nie używaj automatycznie utrwalacza o stężeniu przewidzianym dla zwykłych papierów fotograficznych. Zbyt mocna kąpiel lub zbyt długie utrwalanie mogą wybielać drobnoziarnisty obraz srebrowy. Z kolei zbyt krótkie utrwalanie pogarsza trwałość. Przy preparacie handlowym stosuj instrukcję sprawdzoną konkretnie dla Van Dyke. [4, 8]

8. Wypłucz i wysusz odbitkę

Po utrwaleniu dokładnie wypłucz papier. W podstawowym wariancie przyjmij około 30 minut w łagodnie przepływającej wodzie, zapewniając jej rzeczywistą wymianę i okresowo poruszając odbitką. Samo pozostawienie arkusza na pół godziny w jednej porcji wody nie jest równoważne płukaniu. [4, 6]

Osusz przez ocieknięcie i pozostaw do naturalnego wyschnięcia na czystej siatce albo zawieś za margines. Nie oceniaj końcowego kontrastu na mokro: podczas schnięcia obraz może wyraźnie ściemnieć. Wysuszoną odbitkę można następnie wyprostować pomiędzy czystymi arkuszami pod równomiernym obciążeniem. [4]

Najczęstsze problemy

Obraz znika w utrwalaczu

W pierwszej kolejności sprawdź stężenie, rodzaj preparatu i czas kąpieli. Nie próbuj kompensować niewłaściwego utrwalania coraz dłuższą ekspozycją. [8]

Odbitka jest płaska i ma mały kontrast

Przyczyną może być niedopasowany kontrast negatywu. Zapisz wynik próby, a korektę sprawdź na kolejnym wydruku, zachowując pozostałe warunki. [3, 5]

Pojawiają się plamy, smugi lub żółte światła

Sprawdź równomierność powlekania, wysuszenie arkusza, czystość narzędzi i zgodność papieru z procesem. Żółte światła wymagają sprawdzenia oczyszczania, a nie jedynie dalszego utrwalania. [2, 7]

Czy odbitkę można tonować?

Tak. Tonowanie, na przykład odpowiednim tonerem złotym, może zmienić barwę oraz zwiększyć odporność obrazu. Jest to osobny etap z własną instrukcją; nie zastępuje poprawnego oczyszczenia, utrwalenia i płukania. Przy pierwszych próbach warto najpierw opanować powtarzalną odbitkę bez tonowania. [2]

Dobrym nawykiem jest prowadzenie krótkiej karty pracy: papier, negatyw, sposób powlekania, ekspozycja, skład i czas kąpieli oraz wygląd po wysuszeniu. Dzięki temu kolejna odbitka staje się świadomą korektą poprzedniej próby.

Fotografie procesu: Robert Tarczyński — Fundacja Szlachetne Światło.

Źródła i dalsza lektura

[1] Jacques Kevers, The iron-silver processes, AlternativePhotography.

[2] Preparation & use for Siderotypes, część o Van Dyke, AlternativePhotography.

[3] Wynn White, Formula overview for Vandyke, Kallitype and Argyrotype, AlternativePhotography.

[4] Bostick & Sullivan, Vandyke Brownprinting Instructions.

[5] Sarah Van Keuren, A Non-Silver Manual: Vandyke brown, AlternativePhotography.

[6] Christina Z. Anderson, The MASSIVE paper chart, część „Vandyke brown”, AlternativePhotography.

[7] Wynn White, Vandyke notes, AlternativePhotography.

[8] Vandyke Brown Printing Basics, Film Photography Project.